متأسفانه تا آنجا كه براى نگارنده اين سطور معلوم شده در كتب تذكره و تراجم احوال در مورد تأليفات مختلف فرهاد ميرزا شرح جامع و كاملى بدست نمىآيد . معتمد الدوله را علاوه بر تأليفاتى كه محمد على مدرس در « ريحانة الادب » و يحيى آرين‌پور در « از صبا تا نيما » و ديگران ذكر كرده‌اند خدمات ادبى ديگرى هم بوده ، « . . . خدمت مهم معتمد الدوله به عالم ادبيات همانا جمع‌آورى و انتشار مراسلات ميرزا ابو القاسم قايم‌مقام است كه خودش نيز مقدمه‌اى بر آن نوشته و فضل و تبحر قايم‌مقام را ستوده است . حواشى معتمد الدوله بر وفيات الاعيان « قاضى احمد بن خلكان » چاپ تهران و تذكره الخواص « ابن الجوزى » بسيار عالمانه است . « 1 » » علاوه بر اين‌ها « در صفحه « ه » ديباچهء ديوان منوچهرى دامغانى با تعليقات و حواشى محمد دبير سياقى زير عنوان مشخصات نسخ ديوان منوچهرى و كتاب‌هاى حاوى اشعار او آمده است : « نسخه خطى متعلق به آقاى سعيد نفيسى استاد دانشگاه تهران ( به علامت اختصارى ن 10 ) ، اين نسخه تاريخ تحرير ندارد ، به خطى خوش تحرير شده و در پشت ورق اولش نوشته‌اند ، « ديوان منوچهرى دامغانى به تصحيح شاهزاده فرهاد ميرزا معتمد الدوله « 2 » » » . به غير از كتاب حاضر از مهمترين آثار فرهاد ميرزا مىتوان به اين‌ها اشاره نمود : 1 - قمقام زخّار و صمصام تبار در مقتل حضرت حسين ( ع ) . 2 - منشآت كه « ابتدا به اهتمام و حواشى ميرزا آقا فرصت الدولهء شيرازى به سال 1318 ق . در بمبئى و بعد با منشآت ميرزا مهديخان استرآبادى و امير نظام گروسى به سال 1327 ق . در تهران چاپ شده است . « 3 » » 3 - جام‌جم « 4 » در جغرافيا كه ترجمه‌ايست از جغرافياى ويليام پيناك . مؤلف در صفحات آغازين كتاب مىنويسد « . . . اين كتاب مشتمل بر مسائل علم رياضى و جغرافيا و تاريخ است و همه سلسله سلاطين ذوى الاقتدار كه اكنون بر ارائك سلطنت تمكن دارند تا زمان تحرير كتاب ضبط و ثبت شده و طول و عرض همه بلدان و جزاير كه در اين كتاب مذكور است در جدول عليحده در آخر كتاب به عرض ارباب دانش و اصحاب بينش رسيده است . « 5 » » 4 - زنبيل ، سفينه‌ايست كه مؤلف به تقليد كشكول شيخ بهائى تأليف كرده كه « . . . جنگى است موسوم به زنبيل و مجموعه‌ايست مشحون به تمام نكات ادبيت از

--> ( 1 ) يادداشت‌هاى استاد حسن قاضى طباطبائى ، به‌نقل بهروز ثروتيان . ( 2 ) شرح‌حال و آثار فرهاد ميرزا معتمد الدوله ، بهروز ثروتيان ، ص 3 . ( 3 ) از صبا تا نيما ، حاشيه ص 157 . ( 4 ) اين كتاب در سال 1272 ق . در تهران چاپ و ميرزا محمد على مدرس رشتى چهاردهى در تطبيق احكام فقه با علم هيئت جديد از آن استفاده كرده . ( 5 ) جام‌جم ، فرهاد ميرزا .